Fütüvetnamelerde ahi şöyle tasvir edilir:"Huyları güzel olan, namaza devam eden, zekatını veren, babasına ihsanda ve itaatte bulunan, komşusunu ağırlayan, eline geçeni veren, işlerini güzelleştiren, sözlerinde doğru olan, amellerini en güzel bir hale getirmeye çalışan, sırlarını saklayan, ahdi koruyan, sevgiye riayet eden, doğrulukta, arılıkta, muamelede bulunan, yalanı ve riyayı atan, helal kazançla geçinen, tekamül etmek için ruhunu arlaştıran, haramı bırakan, halka ihsan eden, kendisinden çekilenleri dolaşan, ona vermeyene veren, zulmedeni bağışlayan, kötülük edene iyilik eden, islamiyetin her husustaki prensiplerini hayatında tatbik etmeye çalışan, hakikate giren, kardeşlerinin haklarını eda eden, komşularına karşı müsamahada bulunan, ihsanlarla ikramlar eden, onlardan uzak olanı soran, yakındakini dolaşan, hastayı ziyaret edip halini, hatırını soruşturan kişidir.Ahilik müessesesi, Selçuklu-

İslam medreselerinde yetişmiş çok kıymetli âlim ve mutasavvıfların, zengin Müslümanların da desteğini alarak yaptırdıkları, her biri birer vakıf eseri olan zaviyeler, medreseler ve tekkeler vasıtasıyla Selçuklu ve Osmanlı insanınını yetiştirme gayretinde olmuşlardır Ahiliğin banisi addedilen “Ahi Evren” de Azerbaycan’da temel eğitimini tamamlayıp, Horasan’a hicret etmiştir. Horasan’da da Fahreddin Razi’den de derser alarak kendini geliştirmiş, tasavvuf terbiyesini ise Yesevî dervişlerinden tedris etmiştir. Daha sonra Anadolu’ya gelerek Kayseri’ye yerleşmiş ve burada da bir zaviye kurarak talebe yetiştirmeye bir yandanda va’zu nasihat ile halkı irşat etme gayretinde olmuştur. Bununla birlikte ticaret ve esnaflıkta yapmıştır. Daha sonra Konya ve oradan da Kırşehir’e yerleşmiş ve buralarda da irşadi faaliyetlerde bulunmuş ve kırşehirde vefat etmiştir. Kabri oradadır

Misal olarak;

İslâmiyet'in din olarak Türkler tarafından kabul edildiği asırda, sınır boylarını dolduran ribatlar, mücahid dervişlerin faaliyet üsleri olmuşlardır. Bu merkezler, tasavvufun Karahanlı, Selçuklu ve Osmanlılar arasında yayılmasını kolaylaştırmıştır. Yeni yaşayış tarzı, Türklerin karakterine ve yaşam tarzlarına uygundu. Bu sebeple İslâm'ı benimseyen Türkler, "Derviş-gâzi" kimliğine bürünüyorlardı.

Tasavvufî fikirlerin Anadolu'ya yerleşmiş olması, Ahîliğin tarikat görünümünde çok geniş alanlara yayılmasına ortam hazırlamıştır. Bunda, Ahîliğin örgütlenme ve yayılma biçiminin tarikatlara benzemesinin önemli rolü vardır. Ahîlik, şehirlerde, köylerde, kasabalarda, hattâ dağ başlarında, geçitlerde zaviyeler kurarak varlığını sürdürmüştür. Bu durum, Anadolu'yu karış karış gezmiş olan İbn Batuta'nın seyahatnâmesinde de belirtilmektedir.

Ahi teşkilatında sanatkârlara iş yerinde yamak, çırak, kalfa ve usta hiyerarşisi ile mesleğin incelikleri öğretilirken akşamları toplandıkları Ahi misafirhane ve toplantı salonlarında ahilik eğitimi uygulanıyordu. İşte bu yolla yetiştirilen esnaf ve sanatkârlar hem aralarında güçlü bir dayanışma ve yardımlaşma kurmuş, hem de yerli Bizans sanatkârları ile yarışabilecek seviyeye ulaşmış oluyordu.

Fertler mükemmel olunca, onlardan meydana gelen topluluklar da mükemmel olur. Misyon bu anlamda, fertten topluma yükselişi ifade eder. Mükemmel fertlerden oluşan topluluklar hem yakın hem de uzak çevrelerini kolay bir şekilde düzenleyip hizmet edebilirler.

AHİ NASIL OLMALI?

Üyelik için kişiye diğer bir Ahinin referans olması zorunludur. Çevresinde iyi tanınmayanlar, kötü söz getirebileceği düşünülenler Ahi olamazlar. Örneğin insan öldürenler, hayvan öldürenler (kasaplar), hırsızlar, zina ettiği ispatlananlar ahi olamazlardı

Vefa, doğruluk,emniyet, cömertlik, tevazu ihvanına nasihat, onları doğru yola sevketme,affedici olma ve günah ve hatalarına karşı tevbe edici olma idi.

Ahide Bulunmaması icap eden vasıflar:

Şarap içme, zina, yalan, gıybet, hile gibi davranışlar ise yoldan ve ahilikten atılmayı gerektiren hallerdi.

Gençler, çalışma saatleri dışındaki vakitlerini zaviyede geçirirlerdi. Zaviyeler fütüvvet erbabının toplantı yeri, misafirler için misafirhane, iktisadi bakımdan lonca (kooperatif), mahiyetinde idi.

FETA'NIN ÖZELLİKLERİ

Ahîlik örgütüne yeni girende şu özellikler aranır(1):
- Sıdk ; doğruluk , bağlılık
- Sefâ
- Emanete riayet
- Takvâ, (İslami prensipleri samimi olarak yaşama gayreti)
- Kerem
- Mürüvvet
- Hayâ Bu özelliklere sahip olanlar fetâ'lığa kabul edilirler. Bunlara sahip olmayanlar ahilik kurumuna alınmazlar.

Bu şartlara sahip olup, Ahî olan kişinin diğer kardeşlerine karşı dört şeyi açık ve üç şeyi kapalı olmalıdırAçık olması gerekenler hususlar:
1. Gönlü açık olmalı ( onun derdini dert edinebilmeli )
2. Kapısı açık olmalı ( müsafirperver olmalı )
3. Eli açık olmalı (cömert olmalı )
4. Sofrası açık olmalı ( yemek yedirmekten hoşlanmalı kerem sahibi olmalı )

- İyi huylu ve güzel ahlâklı olmak,
- İşinde ve hayatında, kin, çekememezlik ve dedikodudan kaçınmak,
- Ahdinde, sözünde ve sevgisinde vefalı olmak,
- Gözü, gönlü ve kalbi tok olmak,
- Şevkatli, merhametli, adaletli, faziletli, iffetli ve dürüst olmak,
- Cömertlik, ikram ve kerem sahibi olmak,
- Küçüklere sevgi, büyüklere karşı edepli ve saygılı olmak,
- Alçakgönüllü olmak, büyüklük ve gururdan kaçınmak,
- Ayıp ve kusurlarını örtmek, gizlemek ve affetmek,
- Hataları yüze vurmamak,
- Dost ve arkadaşlara tatlı sözlü, samimi, güleryüzle ve güvenilir olmak,
- Gelmeyene gitmek, dost ve akrabayı ziyaret etmek,
- Herkese iyilik yapmak, iyiliklerini istemek,
- Yapılan iyilik ve yardımı başa kakmamak,
- Hakka, hukuka, hak ölçüsüne riayet etmek,
- İnsanların işlerini içten, gönülden ve güleryüzle yapmak,
- Daima iyi komşulukta bulunmak, komşunun eza ve cahilliğine sabretmek,
- Yaradandan dolayı yaratıkları hoş görmek,
- Hata ve kusurları daima kendi nefsinde aramak,
- İyilerle dost olup, kötülerden uzak durmak,
- Fakirlerle dostluktan, oturup kalkmaktan şeref duymak,
- Zenginlere, zenginliğinden dolayı itibardan kaçınmak,
- Allah için sevmek, Allah için nefret etmek,
- Hak için hakkı söylemek ve hakkı söylemekten korkmamak,
- Emri altındakileri ve hizmetindekileri korumak ve gözetmek,
- Açıkta ve gizlide Allah'ın emir ve yasaklarına uymak,
- Kötü söz ve hareketlerden sakınmak,
- İçi, dışı, özü, sözü bir olmak,
- Hakkı korumak, hakka riayetle haksızlığı önlemek,
- Kötülük ve kendini bilmezliğe iyilikle karşılık vermek,
- Belâ ve kötülüklere sabır ve tahammüllü olmak,
- Müslümanlara lütufkâr ve hoş sözlü olmak,
- Düşmana düşmanın silahıyla karşılık vermek,
- İnanç ve ibadetlerinde samimi olmak,
- Fani dünyaya ait şeylerle öğünmemek, böbürlenmemek,
- Yapılan iyilik ve hayırda hakkın hoşnutluğundan başka bir şey gözetmemek,
- Âlimlerle dost olup dostlara danışmak,
- Her zaman heryerde yalnız Allah'a güvenmek
- Örf, adet ve törelere uymak,
- Sır tutmak, sırları açığa vurmamak,
- Aza kanaat, çoğa şükür ederek dağıtmak,
- Feragat ve fedekarlığı daima kendi nefsinden yapma

AHÎLİĞİN GÖRGÜ KURALLARI

Aslında görgü kuralları 700'den fazla olarak tek tek sayılmış ve ahîye öğretilmeğe çalışılmıştır. Ahîlik eğitimi, ferdin bütün gün (24 saat) yapacağı işleri ve yerine getirmesi gereken davranışları kapsamayı hedeflemiştir. Böylece birey, düzenli bir eğitimle, yaratılış amacına uygun uygun şekilde hareket eden olgun bir kişiliğe kavuşturulmuş olacaktır

KAYNAKÇA:

Gölpınarlı, A., "İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı", İ.Ü. İktisat Fakültesi Mecmuası, Cilt 11, İstanbul, 1950